De mens kan zichzelf alleen vervullen als hij een bewuste kennis heeft van zijn onbewuste leven (Jung)
Wat bedoelen we met ‘symbool’?
Deze moeilijk te definiëren term heeft verschillende betekenissen als we genoegen nemen met het woordenboek, of als we een religieus, filosofisch of historisch perspectief innemen, of als we ons op een bepaald punt in de geschiedenis of in de psychoanalyse plaatsen.
Mensen hebben altijd geprobeerd de natuur symbolisch te interpreteren. Primitieve samenlevingen hadden hun eigen symbolische wereld en we vinden identieke symbolen in deze talrijke samenlevingen, hoever ze ook gescheiden zijn in tijd en ruimte.
Van waar komt het woord « symbool »?
In het Grieks betekent “symbolon” “een voorwerp van herkenning”, een soort tablet waarvan de helft aan gasten werd gegeven zodat ze hen altijd konden herkennen. Steden gebruikten ze voor hun bezoekers en de eerste christenen gebruikten ze als herkenningsteken.
Ouders hingen een van de twee helften aan “blootgestelde” kinderen, dat wil zeggen kinderen van wie de vaders weigerden hen te erkennen en in de steek lieten, zodat ze eventueel later herkend konden worden. Bij uitbreiding werd het een willekeurig herkenningsteken.
Symbolen hebben altijd te maken met het idee van scheiding, erkenning en hereniging. Symbolen vullen elkaar aan, doorkruisen elkaar en er kunnen altijd verbanden tussen worden gelegd. Ze zijn multidimensionaal. Dat is waarschijnlijk de reden dat wanneer we aan een bepaald onderwerp werken, wat het ook is, alles om ons heen ernaar verwijst. Het lijkt overal te zijn.
Je kunt geen symbool uitvinden. Je kunt wel een beeld uitvinden, een voorstelling. Het symbool zoals wij het begrijpen is altijd rijker dan wij het kunnen uitdrukken. Zodra we ons uitdrukken over een symbool, beperken we het.
Een woord of een beeld is symbolisch als het iets meer impliceert dan zijn primaire, onmiddellijke, voor de hand liggende betekenis. Dit abstracte of ‘onbewuste’ aspect is nooit volledig of precies gedefinieerd. Als we het over symbolen hebben, gaat onze geest, onze verbeelding, verder dan wat ons rationele bewustzijn kan begrijpen. Daarom is er geen precieze definitie van een symbool en is het voor iedereen iets anders.
De mens kan niets in zijn volledigheid waarnemen. We hebben onze 5 zintuigen om de wereld waar te nemen. En er zijn veel dingen die we niet begrijpen: te ver, te klein, te zwak… We worden altijd geconfronteerd met de grens van zekerheden die bewuste kennis niet kan overschrijden. Zodra onze ‘objectieve’ waarneming heeft plaatsgevonden, wordt het een ervaring van de geest. En dan wordt het getransformeerd.
Bovendien worden talrijke ervaringen subliminaal beleefd, zonder dat we ons dat realiseren. Vandaar de indruk van déjà vu, van voorgevoelens, van ervaringen die we al hebben gehad… Symboliek spreekt tot de mens in zijn geheel, niet alleen tot zijn verstand of zijn geweten. Het verrijkt het bewustzijn met onbewuste of verdrongen elementen. Daarom heeft het een effect op persoonlijkheid en gedrag.
Om ervan te profiteren moeten we het spel meespelen, loslaten, onze verbeelding de vrije loop laten en vooral onszelf niet om de een of andere reden censureren. Ik denk bijvoorbeeld aan de religieuze referenties die we kunnen hebben als gevolg van onze cultuur, onze opvoeding en onze familiereferenties. Ze zijn aanwezig en spreken ons aan. Laten we ze toelaten om ons denken te verrijken door de nodige afstand te nemen.
Hoe werkt het…
Werken met symbolen vraagt om een zoektocht. Dit is onze enige verplichting in de vrijmetselarij: zoeken. Symbolen moedigen ons aan om vragen te stellen. Er zijn allerlei interpretaties mogelijk, en de ene is niet beter dan de andere, niet meer waar dan de andere, niet juister.
De juiste vraag is dus: wat komt er als eerste bij me op als ik een werktuig in mijn handen neem, ernaar kijk, het afweeg, het observeer en het hanteer?
In deze oefening word ik geconfronteerd met mijn rationele kennis van het object, zoals het in een woordenboek gedefinieerd zou kunnen worden. Ik word geconfronteerd met mijn cultuur waarin ik ben opgegroeid en die me onmiddellijk te binnen schiet. Ik word ook geconfronteerd met mijn persoonlijke herinneringen en allerlei boodschappen die ik heb opgepikt, soms zelfs zonder het te beseffen. Net als mijn ervaringen, emoties en gevoelens.
We gaan dus veel verder dan een eenvoudig rationeel begrip van het werktuig.
Dit is het werk dat we in de Loge doen. Het is deze terugkeer naar onszelf. Het verlangen om te zoeken en te begrijpen moet ons drijven. Om onszelf beter te leren kennen, onszelf te verbeteren, onze tekortkomingen te verminderen, onze gedachten te verheffen en, elk op onze eigen manier, deel te nemen aan de verbetering van de mensheid.
Dit is niet meteen duidelijk. Het vraagt tijd en geduld.
De symbolische benadering kan voor sommige mensen een probleem vormen en voor anderen vanzelfsprekend lijken. En toch hebben we allemaal toegang tot dit symbolische denken. We moeten gewoon loslaten om dit symbolisch denken te herkennen en misschien te beoefenen. Rationeel denken wordt beperkt door onze zintuigen, onze kennis, onze hersenen en hoe ze werken. We hebben veel hulpmiddelen ontwikkeld om onze zintuigen uit te breiden en onze rationele kennis te verbreden. Maar rationele kennis is maar een heel klein deel van kennis.
De ingewijde is meer dan een denkend wezen. Het vrijmetselaarssymbool is niet bedoeld om de wetenschap te ondersteunen, maar om het bewustzijn te bereiken.
De reflectie verdiept zich naarmate we verder gaan, verder afdalend langs ons schietlood. Het onbewuste komt naar boven, in tegenovergestelde richting.
Dit vraagt tijd. We zien niet meteen de afgelegde weg.
Vandaag moeten we ook vechten tegen de neiging om alles onmiddellijk te doen. Hier, in een andere tijd, moeten we geduld en doorzettingsvermogen herontdekken.
Hier is alles een symbool, wat betekent dat men ermee kan doen wat men wil en een verklaring in zichzelf kan zoeken.
Tot besluit kunnen we zeggen dat de symbolische benadering het wezen herenigt en voltooit, tussen het bewuste, het onbewuste, en de mentale structuur. Men ontdekt zijn eigen waarheid. En iedereen heeft zijn eigen waarheid.
De mens kan zichzelf alleen vervullen als hij een bewuste kennis heeft van zijn onbewuste leven (Jung)
Michèle D.